Müəllim - şagird münasibətlərində keçmiş və indinin müqayisəsi | Biz əslində nəyi itirdik?

Podkast kimi dinlə 👇

Giriş

Heç bu ifadəni eşitmisiniz? "Əti sənin, sümüyü mənim". Bir vaxtlar valideyn övladını müəllimə təhvil verəndə məhz bu sözləri deyərdi. Bu, sadəcə bir deyim deyildi, bu, müəllimə olan sonsuz inamın, onun tərbiyədəki roluna olan dərin hörmətin bir andı idi. Təsəvvür edin, o vaxtlar müəllim səhv edən şagirdin qulağını yüngülcə buranda bu, bir qayğı əlaməti sayılırdı. Bəs indi? İndi ən kiçik sərt bir sözə görə müəllim sosial mediada linç edilir, töhmət alır, hətta illərlə qazandığı peşəsini bir anda itirə bilir. Necə oldu ki, o sarsılmaz hörmətdən bu qədər məsafəli, bu qədər gərgin bir münasibətə gəlib çıxdıq? Gəlin, birlikdə keçmişin unudulmuş dəyərləri ilə günümüzün reallıqları arasında bir səyahətə çıxaq. Və inanın, üzə çıxan fərqlər sizi heyrətləndirəcək.

"Günahkar" axtarmayacağıq

Biz əslində nəyi itirdik? Sadəcə bir neçə onillikdə cəmiyyətimizin təməl dirəklərindən olan müəllim-şagird münasibəti necə bu qədər dəyişə bildi? Bu, nəsillər arası fərqdən daha dərin bir məsələdir. Bu, bizim dəyərlərimizin, tərbiyə anlayışımızın və bir cəmiyyət olaraq özümüzə baxışımızın hekayəsidir. Bu gün təkcə "günahkar" axtarmayacağıq. Birlikdə o itirdiyimiz səmimiyyəti, o isti münasibəti necə bərpa edə biləcəyimizi düşünəcəyik. Çünki bu məsələ sinif otaqlarının divarları arasında qalmır, hər birimizin evinə, ailəsinə və gələcəyimizə birbaşa təsir edir.

Qızıl dövr - müəllim ikinci valideyn idi

Gəlin xəyalımızda bir anlıq keçmişə, çoxumuzun valideynlərinin, nənə-babalarımızın xatirələrində yaşayan o dövrə qayıdaq. Müəllimin sadəcə dərsi keçib gedən bir peşə sahibi yox, həqiqətən də ikinci bir valideyn kimi görüldüyü zamanlara. O vaxtlar müəllim kəndin, məhəllənin ən hörmətli insanlarından sayılırdı. Onun sözü böyük çəkiyə malik idi, məsləhəti isə yol göstərən bir işıq idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin "Mən yer üzündə müəllimdən yüksək ad tanımıram" deməsi təsadüfi deyildi; bu, bütün bir cəmiyyətin müəllimə olan baxışının, ona verdiyi dəyərin təcəssümü idi.

O dövrün müəllimi təkcə riyaziyyat düsturlarını, ədəbiyyat qaydalarını öyrətmirdi. O, həyatı öyrədirdi. Şagirdinin sadəcə gündəliyinə deyil, ürəyinə də baxırdı. Onun xasiyyəti, davranışı, ailəsindəki çətinlikləri ilə də özünə borc bilib maraqlanırdı. Müəllimlər şagirdlərinin bir şəxsiyyət kimi yetişməsində birbaşa iştirak edirdilər. Şagird səhv edəndə, müəllimin onu danlaması bir təhqir kimi deyil, qayğıkeş bir atanın, bir ananın övladını doğru yola çəkmək cəhdi kimi qəbul edilirdi. Çünki hər kəs bilirdi ki, o tənqidin arxasında saf bir niyyət – şagirdin daha yaxşı bir insan olması istəyi dayanırdı.

Bu münasibət isə qarşılıqlı idi. Şagirdlər də müəllimlərinə dərin bir hörmət və sevgi bəsləyirdilər. Onu yolda görəndə ayağa qalxmaq, onun yanında səsini ucaltmamaq yazılmamış qanunlar idi. Çünki müəllim, gələcəyə açılan qapının açarını daşıyan şəxs hesab olunurdu. Hər birimiz uğur qazanmış birindən öz hekayəsini soruşsaq, mütləq bir müəlliminin adını çəkib, onun həyatındakı əvəzsiz rolundan danışdığını eşidərik. Bu, sadəcə bir nostalji deyil, hörmətin, inamın və səmimiyyətin hakim olduğu bir dövrün həqiqəti idi.

Dəyişim və reallıq - müasir məsafəli münasibətlər

İndi isə xəyali zaman maşınından enib günümüzə, bu günün reallığına qayıdaq. Sinif otaqlarında bizi tamamilə fərqli bir mənzərə qarşılayır. Keçmişin o bir qədər sərt, amma səmimi mühitini, indi daha "sərbəst" və "açıq" bir ünsiyyət əvəz edib. Şagirdlər artıq müəllimdən əvvəlki kimi çəkinmir, fikirlərini daha cəsarətlə ifadə edirlər. İlk baxışda bu, müsbət bir hal kimi görünsə də, medalın bir də digər üzü var.

Bu yeni atmosfer çox vaxt özü ilə birlikdə bir emosional boşluq və soyuqluq gətirir. Müəllimin "ikinci valideyn" statusu, tədricən yerini sanki bir "təhsil xidməti göstərən" obrazına verir. Valideynlər artıq "əti sənin, sümüyü mənim" demir, əksinə, övladlarının "hüquqlarını" qorumaq üçün hər an müdaxiləyə hazır vəziyyətdə olurlar. Cibimizdəki telefonlar isə bu prosesi daha da sürətləndirir. Ən kiçik bir hadisə belə, saniyələr içində lentə alınıb bütün ölkənin müzakirə mövzusuna çevrilə bilir. Bu vəziyyət müəllimləri daimi bir gərginlik altında saxlayır, onları daha ehtiyatlı, daha rəsmi və nəticədə şagirddən daha məsafəli olmağa vadar edir.

Nəticə nədir? Müəllim və şagird arasındakı o dərin mənəvi bağ getdikcə zəifləyir. Müəllim gələcəkdə yarana biləcək problemlərdən çəkindiyi üçün şagirdin şəxsi həyatına, tərbiyəsinə qarışmaqdan uzaq durur. Onun vəzifəsi tədris proqramını çatdırmaqla məhdudlaşır. Şagird isə müəllimi həyatına yön verən bir ustad kimi deyil, sadəcə qiymət yazan bir səlahiyyətli kimi görməyə başlayır. Hörmət anlayışı da dəyişir. Keçmişin ehtiramının yerini, təəssüf ki, bəzən hörmətsizliyə çatan bir sərbəstlik alır. Bu soyuqluq isə təkcə sinif otağında qalmır, bütün cəmiyyətin tərbiyə sistemində böyük bir boşluq yaradır.

Niyə belə oldu? Səbəblərin dərin analizi

Yaxşı, bəs biz bu nöqtəyə necə gəlib çıxdıq? Bu böyük dəyişikliyin arxasında hansı səbəblər dayanır? Kimisə günahlandırmaq asandır, amma məsələ bir nəfərin səhvindən daha mürəkkəbdir. Bu, bir neçə amilin yaratdığı bir zəncirvari reaksiyadır.

Birincisi, cəmiyyətin dəyərlər sistemi dəyişdi. Fərdiyyətçiliyin, maddi olanın daha çox ön plana çıxması ilə müəllimə olan mənəvi hörmət anlayışı zəifləməyə başladı. Təhsil, bir şəxsiyyət formalaşdırma vasitəsi olmaqdan çox, gələcəkdə yaxşı gəlir əldə etmək üçün bir alət kimi görüldü. Bu yanaşma da təbii olaraq müəllimin mənəvi çəkisini azaltdı.

İkincisi, texnologiya faktoru. Əvvəllər müəllim az qala yeganə bilik mənbəyi idisə, indi hər şagirdin cibindəki smartfon dünyanın ən böyük ensiklopediyalarına çıxış deməkdir. Bu vəziyyət, bəzi insanlarda "müəllim hər şeyi bilmir" kimi yanlış bir fikir formalaşdırdı. Müəllimin rolu bilik ötürəndən daha çox, o məlumat dəryasında düzgün yolu göstərən bir bələdçiyə çevrildi, lakin cəmiyyət bu yeni rolu tam mənimsəməkdə çətinlik çəkdi.

Üçüncüsü, "müəllim-valideyn-şagird" üçbucağı zəiflədi. Keçmişdə bu üçbucaq möhkəm bir ittifaq idi və hər kəs eyni hədəfə çalışırdı. Bu gün isə bu ittifaq tez-tez pozulur. Valideynlər bəzən müəllimə bir tərəfdaş kimi yox, övladlarının maraqlarına qarşı olan biri kimi yanaşırlar. Məktəblə ailə arasında sağlam körpünün olmaması isə şagirdi ortada qoyur və heç bir tərəfin nüfuzunu tam qəbul etməməsinə səbəb olur.

Nəhayət, müəllim peşəsinin nüfuzu ilə bağlı problemləri də unutmaq olmaz. Zamanla peşənin cəlbediciliyinin azalması, əmək haqqı kimi məsələlər də bu prosesə təsirsiz ötüşmədi. Bütün bu amillər birləşərək, bizi bu günün mürəkkəb mənzərəsi ilə üz-üzə qoydu.

Həll yolu varmı? İtirilən bağı necə bərpa edə bilərik?

Bütün bu problemləri sadaladıq, bəs çıxış yolu haradadır? Əlbəttə, keçmişə qayıtmaq nə mümkündür, nə də tam olaraq lazımdır. O dövrün sərt metodlarının da öz mənfi tərəfləri var idi. Məqsəd, keçmişin o isti ruhunu, o dərin hörmət və səmimiyyətini müasir dünyanın qaydaları ilə birləşdirməkdir.

İlk və ən vacib addım, o zəifləmiş "müəllim-valideyn-şagird" üçbucağını yenidən möhkəmləndirməkdir. Valideynlər anlamalıdır ki, müəllim onların rəqibi deyil, övladlarının gələcəyi üçün ən etibarlı müttəfiqidir. Övladlarının yanında müəllimin nüfuzunu aşağı salmaq əvəzinə, problemi birbaşa, hörmət çərçivəsində müəllimlə həll etməyə çalışmalıdırlar.

Müəllimlərimiz də yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşmalıdır. Onlar təkcə öz fənnini deyil, müasir uşaqların psixologiyasını da dərindən bilməlidirlər. Onların dilini tapmaq, etibarını qazanmaq, bəzən bir müəllimdən daha çox, bir sirdaş, bir mentor ola biləcəyini göstərmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki əsl hörmət qorxu ilə deyil, sevgi və inamla qazanılır.

Şagirdlərə isə həm ailədə, həm də məktəbdə hörmətin nə olduğu yenidən izah edilməlidir. Bunun kor-koranə itaət yox, qarşındakı insanın əməyinə, biliyinə, təcrübəsinə və yaşına verilən bir dəyər olduğu aşılanmalıdır.

Və bəlkə də ən əsası, biz bir cəmiyyət olaraq müəllim sözünün çəkisini, nüfuzunu yenidən qaldırmalıyıq. Bu, təkcə maaş artımı ilə olan iş deyil. Bu, medianın, ziyalıların, hər birimizin müəllim haqqında danışarkən seçdiyi sözlərdən, ona verdiyi dəyərdən başlayır. Biz müəllimi yenidən cəmiyyətin mənəvi mayaklarından biri kimi görməyə başlamasaq, bu boşluğu doldurmaq çox çətin olacaq.

Nəticə

Beləliklə, keçmişin "Əti sənin, sümüyü mənim" anlayışından bu günün məsafəli münasibətlərinə uzun və keşməkeşli bir yol gəldik. Bu yolda bəzi müsbət dəyişikliklər olsa da, çox qiymətli bir şeyi – müəllimlə şagird arasındakı o səmimi, isti və formalaşdırıcı mənəvi bağı itirmək təhlükəsi ilə üz-üzəyik. Bu bağ, sadəcə bir nostalji deyil. Bu, sağlam bir cəmiyyətin, mənəviyyatlı bir nəslin böyüməsi üçün lazım olan təməldir.

Bəlkə də itirdiyimiz sadəcə hörmət deyil, həm də gələcəyimizə olan inamdır. Bu inamı bərpa etmək isə hər birimizin borcudur.

İndi isə söz sizindir. Sizin xatirələrinizdəki o unudulmaz müəllim kimdir? Hansı sözü, hansı hərəkəti ilə həyatınıza toxunub? Keçmiş və indiki müəllim-şagird münasibətləri haqqında nə düşünürsünüz? Öz təcrübələrinizi və fikirlərinizi şərhlərdə bizimlə bölüşün. Gəlin, bu vacib mövzunu birlikdə müzakirə edək və həll yolları axtaraq.